Tin tứcSau 40 năm đổi mới, TPHCM luôn là đầu tàu kinh tế của cả nước, tiên phong đi đầu trong nhiều lĩnh vực và đóng góp 1/4 GDP cả nước. Nhưng với 1 siêu thị hơn 14 triệu dân sau hợp nhất trong giai đoạn phát triển mới, thành phố đang phải đối mặt với nhiều thách thức do “chiếc áo thể” chật hẹp, chưa khơi thông hết tiềm năng, lợi thế vượt trội của 1 siêu đô thị.
Dù trong những năm gần đây, Trung ương và Quốc hội đã ban hành nhiều nghị quyết thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù cho thành phố như: Nghị quyết 54, Nghị quyết 98 hay mới đây là Nghị quyết 260 của Quốc hội… Những nghị quyết này đã tháo gỡ khó khăn, tạo thêm động lực phát triển cho thành phố trong những thời điểm nhất định. Bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao hơn, thách thức nhiều hơn, tính cạnh tranh với các đô thị lớn trên thế giới cũng gay gắt hơn, TPHCM đang cần một nền tảng thể chế ổn định, lâu dài và vượt trội hơn để làm cơ sở pháp lý vững chắc cho thành phố phát triển bền vững.
Nhiều điểm nghẽn được khơi thông từ các cơ chế đặc thù
Bước ngoặt lớn đầu tiên trong tiến trình trao quyền mạnh hơn cho TPHCM chính là Nghị quyết 54 của Quốc hội ban hành năm 2017. Lần đầu tiên, thành phố được trao quyền chủ động hơn trong quản lý tài chính, ngân sách, đầu tư, quản lý đất đai, thu nhập cho cán bộ công chức, viên chức….
Từ thực tiễn đó, Quốc hội tiếp tục ban hành Nghị quyết 98 năm 2023 với nhiều cơ chế vượt trội hơn hẳn. Nghị quyết này gồm 44 cơ chế, chính sách thuộc 7 lĩnh vực, từ đầu tư, tài chính, quy hoạch, khoa học công nghệ đến tổ chức bộ máy. Đặc biệt, lần đầu tiên thành phố được áp dụng mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng TOD. Đây được xem là chìa khóa để tái cấu trúc không gian đô thị dọc các tuyến metro, khai thác hiệu quả quỹ đất và tạo nguồn lực đầu tư hạ tầng.
Nghị quyết 98 cũng cho phép TPHCM được thực hiện nhiều cơ chế tài chính linh hoạt hơn. Nhờ đó, nhiều dự án hạ tầng trọng điểm được thúc đẩy nhanh hơn. Không dừng lại ở đó, cuối năm 2025 Quốc hội tiếp tục thông qua Nghị quyết 260 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết 98 nhằm tháo gỡ thêm những bất cập phát sinh trong thực tiễn. Dù mang lại nhiều kết quả tích cực, nhưng các nghị quyết thí điểm vẫn bộc lộ không ít giới hạn. Các cơ chế thí điểm thường chỉ có thời gian thực hiện vài năm và lại bị chi phối bởi các luật khác. Điều này khiến nhiều chính sách chưa kịp phát huy hiệu quả đã phải rà soát, điều chỉnh hoặc chờ gia hạn.
Đặc biệt, nhiều cơ chế dù được cho phép thí điểm nhưng lại chưa có hướng dẫn đồng bộ từ các bộ, ngành, nên quá trình triển khai còn chậm, thậm chí không triển khai được.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Trung – Hiệu trưởng Trường Đại học Ngân hàng TPHCM nhìn nhận thực tế khi triển khai các nghị quyết thí điểm tại thành phố thời gian qua: “Nghị quyết 98 cũng nói về TOD. Nhưng thực tế rất khó giải quyết, bởi vì khi phát triển thì anh phải có nhà đầu tư. Nhưng Nghị quyết 98 không thể giải quyết được câu chuyện lựa chọn nhà đầu tư chiến lược. Thế nên bắt buộc là phải có những cơ chế đặc thù riêng để đón những các nhà đầu tư này”.
Sau quá trình mở rộng không gian phát triển và hợp nhất, quy mô đô thị của TPHCM hiện đã lớn hơn rất nhiều, trở thành 1 siêu đô thị ngang bằng với các đô thị lớn trên thế giới và quy mô kinh tế lớn hơn nhiều quốc gia trong khu vực. Thành phố hiện nay không chỉ là một đô thị trung tâm đơn thuần mà đang hình thành mô hình siêu đô thị đa trung tâm với các cực tăng trưởng mới tại Khu vực Bình Dương và Vũng Tàu trước đây.
TPHCM giờ đây không chỉ tập trung phát triển công nghiệp, thương mại, dịch vụ truyền thống mà còn đặt mục tiêu trở thành trung tâm tài chính quốc tế, trung tâm đổi mới sáng tạo khoa học kĩ thuật hàng đầu khu vực, trung tâm logistics, cảng biển quốc tế, điểm đến du lịch hấp dẫn trong khu vực và quốc tế. Hướng đến những lĩnh vực mới ấy, đòi hỏi thành phố cần phải có cơ chế quản trị hoàn toàn mới, cùng với một nền tảng pháp lý rõ ràng, đột phá và ổn định.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hoàng Ngân- Chủ tịch Hội đồng Tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn phân tích thêm: “Các nghị quyế còn manh mún, chưa đồng bộ. Và điều quan trọng hơn là chưa phân cấp trọn gói cho thành phố. Có những vấn đề khi triển khai thành phố phải xin ý kiến của cơ quan cấp trên, phải xin ý kiến các bộ ngành, hết bộ này đến bộ khác. Và quá trình đó làm kéo dài thời gian, cho nên chậm giải quyết các vấn đề của thành phố. Trong kỷ nguyên mới đòi hỏi sự tăng tốc, đòi hỏi chúng ta phải nhanh hơn, phải hiệu quả hơn, phải quyết liệt hơn”.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Thiện Trí - Trường Đại học Luật TPHCM cho rằng, với một siêu đô thị hướng đến tầm cỡ quốc tế đang vận hành bằng các “cơ chế thí điểm” như hiện nay sẽ khó có thể đi đường dài và không đủ sức cạnh tranh với các đô thị lớn trên thế giới, nhất là trong việc thu hút các nhà đầu tư chiến lược, các định chế tài chính lớn. Do đó đã đến lúc cần chuyển từ mô hình nghị quyết thí điểm sang một đạo luật ổn định, lâu dài cho thành phố phát triển bền vững: “ Kết hợp với tình trạng hiện có, cộng với một bối cảnh mới đó là mình có mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây là cơ hội lớn đặt ra và thành phố phải có một hệ thống quy phạm tương thích. Nếu không thì việc cải cách chính quyền địa phương hai cấp trở thành gánh nặng chứ không phải là lực đẩy nữa. Để tổng hòa, tổng hợp tất cả những yếu tố thì cần đặt ra một hệ quy chiếu là: Muốn đồng bộ và phát triển được mô hình trong bối cảnh mới, thì phải có một hệ thống pháp luật quy phạm riêng, đặc biệt dành cho Thành phố Hồ Chí Minh”.
Sau thời gian thực tế triển khai các Nghị quyết thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân TPHCM Nguyễn Mạnh Cường nhìn nhận, các cơ chế đặc thù thí điểm đã tháo gỡ nhiều điểm nghẽn, khó khăn trong những thời điểm nhất định, qua đó giúp thành phố tăng trưởng ổn định trong những năm qua. Tuy nhiên, các nghị quyết vẫn còn giới hạn về thời gian và thiếu tính đồng bộ với hệ thống pháp luật chung nên không giải quyết hết những khó khăn, không tạo ra được cơ chế thuận lợi nhất để thành phố bứt phá. Vì vậy, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt trong thời điểm hiện nay là yêu cầu cấp thiết để hình thành bộ khung thể chế vượt trội, ổn định lâu dài và linh hoạt hơn cho thành phố tăng tốc: “Quy mô kinh tế TPHCM chúng ta ngày càng lớn, vai trò ngày càng quan trọng trong cấu trúc kinh tế quốc gia và khu vực. Nhưng các điều kiện, các khung thể chế về quản trị lại chưa đáp ứng với yêu cầu cho sự phát triển của thành phố. Các cơ chế quản lý hiện hành được thiết kế và được hoạch định trên cơ sở quản lý hành chính tập trung, áp dụng chung cho phần lớn các địa phương, chưa phản ánh được những đặc thù, tính chất, tầm vóc của một siêu đô thị đặc biệt, nhất là sau khi chúng ta thực hiện việc hợp nhất TPHCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu”.
Trong buổi làm việc với TPHCM cuối tháng 4/2026 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết, Trung ương đã thống nhất cần thiết xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu, thành phố phải mạnh dạn kiến nghị điều chỉnh những nội dung chưa đáp ứng yêu cầu, đặc biệt là thể chế hóa mô hình quản trị đô thị phù hợp trong Luật Đô thị đặc biệt sắp tới. Luật phải phản ánh đúng tầm vóc, vị thế và sứ mệnh của TPHCM, phải tập trung tạo đột phá về thể chế và quản trị, nâng cao tự chủ tài khóa, công cụ tài chính hiện đại, phân cấp mạnh và quyền thiết kế chính sách với đặc thù một siêu đô thị, qua đó mở đường cho Thành phố phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới.
Trao quyền thực chất để TPHCM bứt phá
Nếu các nghị quyết thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù của Quốc hội ban hành cho TPHCM trước đây được ví là “cơ chế mở đường”, thì Luật Đô thị đặc biệt lần này được kỳ vọng sẽ là “đường ray pháp lý vững chắc” để TPHCM tăng tốc, bứt phá trong giai đoạn phát triển mới. Dự án luật này không chỉ giúp thành phố có cơ sở pháp lý vượt trội, ổn định hơn mà còn tạo niềm tin cho nhà đầu tư, doanh nghiệp và các định chế tài chính quốc tế đến với thành phố đầu tư ngày càng nhiều hơn. Quan trọng hơn, luật sẽ có những cơ chế thuận lợi tạo điều kiện để TPHCM phát huy vai trò đầu tàu, thử nghiệm các mô hình phát triển mới và là tiền đề quan trọng trước khi nhân rộng ra các đô thị khác trên cả nước.
TPHCM đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những mục tiêu chưa từng có tiền lệ như tăng trưởng trên 10% từ năm 2026 trở đi, trở thành trung tâm tài chính quốc tế hàng đầu, trở thành đô thị thông minh tầm khu vực, là trung tâm đổi mới sáng tạo, có nền kinh tế biển hiện đại và nhiều mục tiêu quan trọng khác đã được xác định cho giai đoạn phát triển mới.
Theo Phó Giáo sư Tiến sĩ Trần Hoàng Ngân - Chủ tịch Hội đồng Tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn, để hiện thực hóa những mục tiêu ấy, điều quan trọng nhất chính là phải có 1 khung thể chế phù hợp, mang tính đột phá không chỉ nằm ở vài cơ chế ưu đãi riêng lẻ như hiện nay: “Luật lần này phải hướng đến mục tiêu phân cấp, phân quyền một cách triệt để, đồng bộ, trọn gói cho thành phố. Để thành phố có đủ cái thẩm quyền, có đủ công cụ để quyết định được tất cả những vấn đề của thành phố như tháo gỡ các điểm nghẽn cũng như phát huy các tiềm năng và lợi thế. Thay vì trước đây khi có luật chúng ta phải chờ nghị định của Chính phủ, chờ thông tư hướng dẫn của các bộ ngành rồi mới triển khai. Còn bây giờ nếu Luật Đô thị đặc biệt phân cấp cho Hội đồng nhân dân thành phố, cho Ủy ban nhân dân thành phố, cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố để thực hiện những quyền đó thì không phải chờ các nghị định”.
Hiện nay, áp lực đầu tư hạ tầng của TPHCM là rất lớn. Từ giao thông, chống ngập, y tế, giáo dục cho đến chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ…lĩnh vực nào cũng cần nguồn lực khổng lồ, trong khi ngân sách nhà nước có hạn. Do đó, Luật Đô thị đặc biệt cần phân quyền cho thành phố chủ động hơn trong quyết định một số loại phí, lệ phí phù hợp với đặc thù siêu đô thị, đồng thời mở rộng quyền huy động vốn quốc tế, phát hành trái phiếu đô thị và khai thác hiệu quả tài sản công.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Anh Tuấn- Giám đốc Trung tâm nghiên cứu giao thông Trường Đại học Việt Đức, nếu không có cơ chế tài chính đủ mạnh thì rất khó để thành phố tạo ra những công trình mang tính đột phá, nhất là trong bối cảnh hạ tầng đang trở thành “điểm nghẽn của điểm nghẽn” nhiều năm qua.
Ông Tuấn ví ví dụ như vấn đề về phát triển hạ tầng đường sắt kết hợp với phát triển đô thị xung quanh ga, thì phải xác định mô hình phát triển ở đây chính là kết hợp giữa phát triển hạ tầng đường sắt với hạ tầng đô thị. Phải có một cơ quan chủ trì cho việc phát triển tích hợp này. Những cái đặc thù đó nếu triển khai thì sẽ bị va vấp bởi Luật Xây dựng, Luật Doanh nghiệp, Luật Đất đai. Chính vì thế phải cần một những chiếc áo pháp lý mới, đấy là Luật Đô thị đặc biệt để giúp cho thành phố giải quyết những vấn đề rất cụ thể, chiến lược của thành phố”.
TPHCM đang phát triển theo mô hình đa trung tâm, mở rộng không gian về phía biển, kết nối mạnh với vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Nhưng công tác quy hoạch hiện vẫn bị chia cắt bởi nhiều luật, nhiều cấp quản lý khác nhau, không phát huy được tính liên kết vùng.
Để giải quyết điểm nghẽn này các chuyên gia đề xuất: Luật Đô thị đặc biệt cần cho phép thành phố xây dựng mô hình quy hoạch tích hợp thống nhất, giúp chính quyền thành phố chủ động điều chỉnh không gian phát triển phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, luật cần trao quyền cao hơn trong chuyển đổi mục đích sử dụng đất, đấu giá quỹ đất, phát triển TOD dọc các tuyến metro và khai thác không gian ngầm. Nếu tháo được nút thắt về quy hoạch và đất đai, thành phố sẽ có thêm nguồn lực rất lớn để đầu tư hạ tầng. Ngoài ra trong các điều, khoản của dự thảo Luật Đô thị đặc biệt cần quy định về phân quyền mạnh mẽ, thực chất cho thành phổ để huy động, khai thác hiệu quả các nguồn lực phát triển.
Điển hình như nguồn lực đất đai, tài chính, các giải pháp huy động nguồn lực tư nhân cùng tham gia phát triển hạ tầng giao thông, hạ tầng xã hội, hạ tầng đô thị, hạ tầng số và tham gia các lĩnh vực y tế, giáo dục.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Anh - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội phân tích thêm về quy định phân quyền: “Khi Thành phố được phân quyền những việc này và quy định từ cả nội dung cho đến cách làm thì lúc ấy sẽ không phải lo lắng là bị chồng lấn với những thủ tục quy định tại các luật chung. Tôi rất mong mỏi Luật Đô thị đặc biệt sẽ hiện thực hóa được Điều 112, 113 của Hiến pháp. Hiến pháp quy định rất mở cho sự phân quyền. Theo đó Hội đồng nhân dân địa phương, các cấp chính quyền địa phương có quyền giải quyết các vấn đề của địa phương”.
Một nội dung đặc biệt quan trọng được đề xuất trong Luật Đô thị đặc biệt, đó là các cơ chế cho các lĩnh vực phát triển mới của thành phố. Trong đó, Trung tâm Tài chính quốc tế được kỳ vọng sẽ là nơi thu hút nhiều định chế tài chính lớn trên thế giới và là nền tảng quan trọng để thành phố bước vào sân chơi toàn cầu. Cùng với đó nhiều đề xuất đã được đưa vào dự thảo luật như các cơ chế sandbox, cơ chế trọng tài thương mại quốc tế, chính sách thu hút chuyên gia toàn cầu, ưu đãi thuế đặc biệt và quy định riêng về dòng vốn quốc tế, hay những cơ chế vượt trội cho đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số và kinh tế số.
Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho biết, dù thời gian chuẩn bị ngắn, nhưng với tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm “Thành phố Hồ Chí Minh vì cả nước, cả nước vì Thành phố Hồ Chí Minh” các bộ, ngành và thành phố đã khẩn trương xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt căn cứ vào cơ sở chính trị, định hướng của Trung ương và nhu cầu thực tiễn đặt ra cho thành phố.
Theo đó, Chính phủ sẽ xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt theo hướng tập trung tạo đột phá về thể chế và quản trị cho thành phố dựa trên 6 nhóm vấn đề trọng tâm. Đó là “ Đột phá về thể chế, quản trị, phân quyền; Cụ thể hóa sâu hơn các nghị quyết chiến lược của Trung ương; Đột phá về Quy hoạch; Tập trung nguồn lực cho phát triển các cái hạ tầng thiết yếu và huy động nguồn lực tư nhân để phát triển các cái nguồn lực; Đẩy mạnh liên kết vùng và xử lý các điểm nghẽn của thành phố như ngập nước, kẹt xe, ô nhiễm môi trường…”
Luật Đô thị đặc biệt ra đời sẽ kiến tạo cho TPHCM một khung thể chế vượt trội, đáp ứng yêu cầu phát triển thực tiễn của một đô thị đặc biệt với mục tiêu dài hạn, thông qua việc cụ thể hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương, định hướng của Đảng, Nhà nước, tạo ra động lực ổn định, bền vững để xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới. Hiện thành phố đang khẩn trương phối hợp các bộ, ngành xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt để trình các cấp có thẩm quyền xem xét, hoàn thiện dự án Luật trong tháng 7/2026.