Tin tứcNgày 25/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản.
Phát biểu tại buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh nhận thức về vai trò của nghiên cứu khoa học cơ bản đã có bước chuyển quan trọng. Nếu trước đây lĩnh vực này chủ yếu được xem là hoạt động học thuật chuyên sâu của các viện, trường thì hiện nay đã được xác định là nền móng tri thức của quốc gia, cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược, hoạch định chính sách và năng lực tự chủ phát triển dài hạn.
Tuy nhiên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng công tác nghiên cứu khoa học cơ bản vẫn còn nhiều hạn chế, chưa tương xứng với yêu cầu phát triển đất nước. Vì vậy, cần sớm xác định rõ mục tiêu phát triển trong giai đoạn mới, vừa tháo gỡ các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho sự phát triển nhanh và bền vững.
Mục tiêu tổng quát là xây dựng nền nghiên cứu khoa học cơ bản Việt Nam hiện đại, tự chủ, hội nhập, có khả năng tạo ra tri thức mới, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, cung cấp luận cứ chiến lược cho hoạch định chính sách và làm nền tảng phát triển các công nghệ chiến lược.
Đến năm 2030, đặc biệt từ nay đến tháng 6-2027, phải cơ bản tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc, hình thành tương đối đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia; từng bước xây dựng các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học quy mô lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung có năng lực cạnh tranh trong khu vực. Đến năm 2045, phấn đấu có một số lĩnh vực khoa học cơ bản đạt trình độ cạnh tranh quốc tế.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định nghiên cứu khoa học cơ bản không phải là hoạt động học thuật thuần túy mà là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI. Đầu tư cho khoa học cơ bản chính là đầu tư cho tương lai của dân tộc, cho năng lực tự chủ, chiều sâu phát triển và sức cạnh tranh lâu dài của đất nước.
Ông cũng nhấn mạnh phát triển khoa học cơ bản phải phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển nhanh, bền vững, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược, bảo đảm quốc phòng, an ninh, tăng cường năng lực dự báo, quản trị quốc gia và khả năng thích ứng trước những biến động của thế giới.
Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng cho năng lực sản xuất thì khoa học xã hội và nhân văn là nền tảng cho năng lực lãnh đạo, quản trị, xây dựng thể chế, phát triển văn hóa và con người. Một quốc gia không thể phát triển nhanh và bền vững nếu chỉ mạnh về công nghệ nhưng yếu về thể chế, văn hóa, con người và năng lực quản trị xã hội.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; từ tiền kiểm sang hậu kiểm; từ quản lý theo hồ sơ sang đánh giá theo chất lượng, tác động và đóng góp dài hạn. Đồng thời xây dựng môi trường học thuật trung thực, tự do sáng tạo gắn với trách nhiệm khoa học và trách nhiệm quốc gia.
Nhấn mạnh vai trò trung tâm của con người trong phát triển khoa học cơ bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng muốn có nền khoa học mạnh phải xây dựng đội ngũ nhà khoa học mạnh cùng hệ sinh thái phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và bảo vệ nhân tài.
Về giải pháp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn, đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu cơ bản, chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật, đề cao trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học.
Bên cạnh đó, cần thiết kế cơ chế tài chính phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Đối với nghiên cứu cơ bản định hướng tri thức nền, cần có nguồn ngân sách ổn định và cơ chế tài trợ dài hạn. Với nghiên cứu cơ bản định hướng công nghệ chiến lược, cần kết hợp ngân sách nhà nước, quỹ cạnh tranh, cơ chế đặt hàng quốc gia và hợp tác với doanh nghiệp để hình thành chuỗi nghiên cứu - ứng dụng liên tục.
Riêng đối với khoa học xã hội và nhân văn, Nhà nước cần giữ vai trò chủ đạo bởi sản phẩm của lĩnh vực này chủ yếu là tri thức nền, luận cứ chính sách, dữ liệu xã hội, mô hình quản trị, giá trị văn hóa và phát triển con người, thay vì các sản phẩm thương mại thông thường.