Tin tứcXung đột ở Trung Đông do các cuộc không kích qua lại giữa Mỹ, Israel và Cộng hòa Hồi giáo Iran đã bước sang tuần thứ hai, kéo theo phản ứng quân sự dây chuyền và đẩy khu vực tiến gần hơn tới nguy cơ chiến tranh toàn diện.
Theo phân tích của Trung tâm Ả Rập tại Washington DC (ACW), chiến dịch quân sự do Mỹ và Israel phối hợp thực hiện đã đánh trúng hàng ngàn mục tiêu tại Iran, bao gồm cơ sở quân sự và hạ tầng chiến lược.
Báo cáo của nhóm nghiên cứu Airwars cho biết trong 4 ngày đầu chiến dịch, hai nước tuyên bố đã tấn công khoảng 4.000 mục tiêu, với tốc độ “vượt xa bất kỳ chiến dịch không kích nào trong nhiều thập kỷ gần đây”.
Trong khi đó, truyền thông Iran cho biết hơn 1.300 người đã thiệt mạng trong các đợt không kích ban đầu. Tehran đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel, các căn cứ Mỹ trong khu vực, cũng như một số mục tiêu tại các nước vùng Vịnh.
Chiến tranh có hợp pháp?
Một trong những tranh cãi lớn nhất xoay quanh cuộc chiến là tính hợp pháp của việc sử dụng vũ lực.
Theo giáo sư Susan M. Akram, chuyên gia luật quốc tế và nghiên cứu viên của ACW, các cuộc tấn công vào Iran “không thể được biện minh theo bất kỳ học thuyết nào của luật chiến tranh”.
Bà cho rằng Điều 2(4) của Hiến chương Liên Hợp Quốc cấm sử dụng vũ lực chống lại chủ quyền quốc gia, trừ khi được Hội đồng Bảo an cho phép hoặc nhằm tự vệ trước một cuộc tấn công vũ trang.
Theo Akram, Iran không tấn công Mỹ trước, vì vậy Washington khó có thể viện dẫn quyền tự vệ. Các lý do khác như thay đổi chế độ, ngăn chặn chương trình tên lửa hay bảo vệ người dân Iran khỏi chính phủ của họ cũng không có cơ sở trong luật quốc tế. Bà cảnh báo một số hành động quân sự, như tấn công mục tiêu dân sự hoặc ám sát lãnh đạo chính trị, có thể bị coi là tội ác chiến tranh nếu được xác minh.
Một trong những mục tiêu được Tổng thống Mỹ Donald Trump nhắc tới là khả năng thay đổi chế độ tại Tehran. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng điều này rất khó xảy ra.
Theo cựu nhà ngoại giao Mỹ Charles W. Dunne, việc loại bỏ lãnh tụ tối cao Ali Khamenei có thể gây bất ổn chính trị nghiêm trọng, nhưng không đồng nghĩa với sự sụp đổ của chế độ. Iran là quốc gia hơn 90 triệu dân, có địa hình phức tạp và bộ máy an ninh mạnh; một chiến dịch thay đổi chế độ sẽ đòi hỏi xâm lược trên bộ với hàng trăm ngàn binh sĩ - điều mà dư luận Mỹ hiện không ủng hộ.
Ngoài ra, chính quyền Iran đã vượt qua nhiều cuộc khủng hoảng lớn trong quá khứ. Theo Dunne, việc ám sát lãnh đạo tối cao có thể tạo ra khoảng trống quyền lực, dẫn tới cạnh tranh giữa các phe phái vũ trang, đặc biệt là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), và thậm chí làm gia tăng nguy cơ cai trị quân sự.
Bài học từ lịch sử
Theo nhà phân tích Amy Hawthorne, lịch sử cho thấy các cuộc chiến do Mỹ dẫn đầu tại Trung Đông thường tạo ra những hệ quả khó lường. Bà dẫn các ví dụ như cuộc xâm lược Liban năm 1982 góp phần dẫn tới sự ra đời của Hezbollah; chiến tranh vùng Vịnh năm 1991 thúc đẩy sự hình thành của Al Qaeda; còn cuộc chiến Iraq năm 2003 tạo điều kiện cho tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) trỗi dậy.
Theo Hawthorne, những “dư chấn chính trị” của chiến tranh có thể kéo dài nhiều năm và làm thay đổi sâu sắc cấu trúc quyền lực khu vực.
Sau khi Iran bị tấn công, lực lượng Hezbollah đã phóng tên lửa vào Israel để trả đũa cho cái chết của lãnh đạo Iran. Theo nhà phân tích Patricia Karam, quyết định này có thể kéo Liban vào vòng xoáy xung đột. Thủ tướng Lebanon Nawaf Salam đã triệu tập họp khẩn cấp và ban hành lệnh cấm các hoạt động quân sự của Hezbollah - một nỗ lực hiếm hoi nhằm khẳng định quyền kiểm soát của nhà nước đối với quyết định chiến tranh.
Tuy nhiên, nếu Hezbollah tiếp tục leo thang, nguy cơ một cuộc chiến Israel - Lebanon quy mô lớn là hoàn toàn có thể xảy ra.
Một góc nhìn khác cho rằng cuộc chiến cũng gắn với tính toán chính trị nội bộ Israel. Theo Khalil E. Jahshan, Thủ tướng Benjamin Netanyahu từ lâu đã coi Iran là mối đe dọa sống còn và đã vận động Mỹ tấn công Tehran trong nhiều năm.
Trong bối cảnh liên minh cầm quyền của ông đang đối mặt nguy cơ thất bại trong cuộc bầu cử dự kiến năm 2026, chiến tranh với Iran có thể giúp tái định hình nghị trình chính trị trong nước.
Cuộc chiến cũng đặt các nước thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh vào tình thế khó xử. Theo nhà nghiên cứu Kristian Coates Ulrichsen, Iran đã đáp trả bằng cách tấn công các căn cứ quân sự và cơ sở hạ tầng tại nhiều nước trong khu vực.
Dù phần lớn tên lửa đã bị hệ thống phòng không đánh chặn, tác động tâm lý và kinh tế vẫn rất lớn. Những thành phố như Dubai - vốn xây dựng hình ảnh trung tâm tài chính và du lịch an toàn - có thể chịu ảnh hưởng nếu xung đột kéo dài. Bên cạnh đó, việc eo biển Hormuz bị gián đoạn có thể đe dọa khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu.
Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran vì vậy không chỉ là xung đột quân sự, mà còn có thể trở thành bước ngoặt địa chính trị đối với Trung Đông. Từ tranh cãi pháp lý, nguy cơ thay đổi chế độ tại Tehran cho tới khả năng lan rộng sang Liban và các nước vùng Vịnh, khủng hoảng hiện nay đang mở ra nhiều kịch bản cho tương lai khu vực.
Trong một kịch bản, xung đột có thể leo thang thành chiến tranh khu vực nếu các lực lượng đồng minh của Iran gia tăng can dự. Một kịch bản khác là chiến tranh kéo dài với các đòn tấn công hạn chế, khi các bên duy trì sức ép quân sự nhưng tránh đối đầu trực tiếp trên bộ.
Cũng có khả năng xảy ra những thay đổi trong cấu trúc quyền lực tại Iran, dù nhiều chuyên gia cho rằng điều này khó xảy ra trong ngắn hạn và tiềm ẩn nhiều hệ quả khó lường.
Dù kịch bản nào xảy ra, những diễn biến hiện nay cho thấy Trung Đông đang bước vào một giai đoạn bất ổn mới, với tác động vượt ra ngoài khu vực – từ an ninh quốc tế đến thị trường năng lượng toàn cầu.