Tin tứcQuốc hội vừa thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng, còn gọi là Luật Công chứng sửa đổi 2026, và luật này sẽ có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.
Luật Công chứng sửa đổi 2026 đã chuyển thẩm quyền chứng thực đối với nhiều giao dịch từ Chủ tịch UBND cấp xã sang các tổ chức hành nghề công chứng (TCHNCC).
Cụ thể, UBND cấp tỉnh được giao thẩm quyền xem xét, quyết định việc chuyển giao thẩm quyền chứng thực giao dịch từ Chủ tịch UBND cấp xã sang các TCHNCC. Tuy nhiên, việc chuyển giao này không thực hiện đại trà mà chỉ áp dụng tại các địa bàn cấp xã đã có TCHNCC phát triển và những tổ chức này bảo đảm đủ năng lực đáp ứng nhu cầu công chứng của cá nhân, tổ chức theo quy định.
Mục tiêu của quy định này là góp phần thực hiện định hướng đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động công chứng, đồng thời giảm bớt áp lực công việc cho các cơ quan hành chính cấp xã.
Các quy định về những giao dịch phải công chứng đã được sửa đổi theo hướng chuyển từ cách liệt kê cụ thể sang xác định theo tiêu chí.
Luật Công chứng sửa đổi 2026 đã làm rõ tiêu chí cốt lõi đối với giao dịch phải công chứng, đó là các giao dịch quan trọng, đòi hỏi điều kiện tham gia chặt chẽ, cần mức độ an toàn pháp lý cao và được luật quy định phải công chứng. Việc xác định cụ thể giao dịch nào thuộc diện bắt buộc công chứng sẽ do các luật chuyên ngành điều chỉnh.
Trung tâm phục vụ hành chính công phường Cát Lái, TP HCM - Ảnh: VNE
Quy định mới đã trực tiếp cắt giảm 6 loại giao dịch hiện đang bị bắt buộc công chứng theo các nghị định của Chính phủ, gồm: văn bản ủy quyền của người đã xuất cảnh cho người khác đứng tên mua nhà ở thuộc tài sản công; văn bản thỏa thuận góp vốn bằng quyền sử dụng đất của các đồng sở hữu; văn bản ủy quyền giải quyết thi hành án liên quan đến tài sản khi người phải thi hành án đã xuất cảnh; hợp đồng chuyển nhượng hợp đồng kinh doanh bất động sản; văn bản ủy quyền thực hiện quyền khiếu nại; và hợp đồng chuyển nhượng Văn phòng Thừa phát lại.
Sự điều chỉnh này nhằm tạo thuận lợi hơn cho tổ chức, cá nhân khi tham gia giao dịch, giảm bớt thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ pháp luật, đồng thời vẫn bảo đảm các giao dịch thực sự quan trọng được kiểm soát rủi ro phù hợp.
Luật Công chứng sửa đổi 2026 tiếp tục duy trì giới hạn thẩm quyền công chứng theo địa giới hành chính cấp tỉnh. Theo đó, công chứng viên (CCV) chỉ được công chứng các giao dịch có đối tượng là bất động sản trong phạm vi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nơi tổ chức hành nghề công chứng đặt trụ sở.
Tuy nhiên, quy định này vẫn có các trường hợp ngoại lệ. CCV được phép thực hiện công chứng không phụ thuộc địa giới hành chính đối với di chúc, văn bản từ chối nhận di sản và văn bản ủy quyền liên quan đến việc thực hiện các quyền về bất động sản.
Việc tiếp tục giữ giới hạn theo địa giới hành chính được lý giải bởi bất động sản là loại tài sản có giá trị lớn, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, nên cần mức độ an toàn pháp lý cao nhất cho các bên tham gia giao dịch.
Bên cạnh đó, Cơ sở dữ liệu công chứng thống nhất từ Trung ương đến địa phương hiện vẫn đang trong quá trình xây dựng. Mỗi tỉnh, thành phố hiện sử dụng một hệ thống riêng và chưa có sự kết nối, liên thông với nhau. Nếu cho phép công chứng bất động sản xuyên tỉnh trong giai đoạn này, hệ thống sẽ không thể kịp thời cảnh báo, làm phát sinh nguy cơ rủi ro rất lớn khi một bất động sản bị mang đi công chứng, chứng thực nhiều lần tại nhiều nơi khác nhau.
Một trong những điểm mới đáng chú ý của luật lần này là định hướng phát triển công chứng điện tử, theo đó các bên tham gia giao dịch không nhất thiết phải có mặt tại cùng một địa điểm mà có thể giao kết thông qua phương tiện trực tuyến, sau đó CCV sẽ chứng nhận bằng chữ ký số.
Tuy nhiên, việc triển khai trên thực tế sẽ được đánh giá theo từng giai đoạn và mở rộng từng bước, phù hợp với trình độ phát triển công nghệ, khả năng thực hiện của CCV, cơ sở hạ tầng và các cơ sở dữ liệu có liên quan. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hình thức này đòi hỏi sự thận trọng cao và cần được thử nghiệm trước khi áp dụng rộng rãi để bảo đảm tính xác thực và an toàn pháp lý.
Đối với việc công chứng ngoài trụ sở, luật giữ nguyên quy định hiện hành. Theo đó, nguyên tắc chung vẫn là thực hiện tại trụ sở, nhưng có một số trường hợp ngoại lệ khi có lý do chính đáng như người già yếu, người khuyết tật hoặc tài sản không thể di dời. Quy định này nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa tính chất đặc thù, nghiêm ngặt của dịch vụ công chứng và nhu cầu tiếp cận dịch vụ chính đáng của người dân.
Luật Công chứng sửa đổi 2026 cũng thúc đẩy mạnh hơn việc khai thác và sử dụng dữ liệu điện tử.
Theo đó, khi người dân thực hiện thủ tục công chứng, nếu các thông tin trong thành phần hồ sơ đã có sẵn trong các cơ sở dữ liệu được cơ quan chủ quản công bố đủ điều kiện khai thác, người yêu cầu công chứng sẽ không phải nộp thêm giấy tờ bản giấy có chứa những thông tin đó.
Người yêu cầu công chứng có thể tự khai thác hoặc đề nghị CCV khai thác dữ liệu để bổ sung vào hồ sơ. CCV có trách nhiệm tiếp nhận, khai thác và sử dụng thông tin từ cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc các cơ sở dữ liệu khác. CCV chỉ được yêu cầu người dân bổ sung giấy tờ trong trường hợp hệ thống không thể khai thác được thông tin, hoặc thông tin trích xuất không đầy đủ, không chính xác.
Đối với thủ tục công chứng hợp đồng ủy quyền trong trường hợp các bên vắng mặt, luật quy định rõ quy trình xử lý khi bên ủy quyền và bên được ủy quyền không thể cùng có mặt tại một TCHNCC. Khi đó, hai bên có thể đến hai TCHNCC khác nhau để lần lượt thực hiện việc ký kết.
Hợp đồng ủy quyền sẽ chính thức có hiệu lực kể từ thời điểm CCV thứ hai, tức nơi bên được ủy quyền đến, hoàn thành việc ký và đóng dấu. Trường hợp là văn bản công chứng điện tử, hợp đồng phải có chữ ký số của cả CCV và chữ ký số của TCHNCC đó.
Trong trường hợp phát sinh việc sửa đổi, bổ sung hoặc chấm dứt hợp đồng ủy quyền tại một trong hai tổ chức, thời hạn để gửi thông báo và bản sao văn bản cho TCHNCC còn lại được luật quy định là trong 5 ngày làm việc.
Luật Công chứng sửa đổi 2026 đã xác định CCV là người đáp ứng đủ tiêu chuẩn, được Chủ tịch UBND cấp tỉnh bổ nhiệm để hành nghề công chứng và thực hiện một số nhiệm vụ theo quy định.
Một số thủ tục trước đây thuộc thẩm quyền của Bộ Tư pháp nay được chuyển giao cho cấp tỉnh. Cụ thể, Chủ tịch UBND cấp tỉnh nơi người đó hoàn thành tập sự sẽ quyết định việc bổ nhiệm CCV. Chủ tịch UBND cấp tỉnh nơi CCV đang hành nghề, hoặc nơi hành nghề cuối cùng, có thẩm quyền miễn nhiệm CCV. Chủ tịch UBND cấp tỉnh nơi đã miễn nhiệm sẽ có thẩm quyền xem xét việc bổ nhiệm lại CCV.
Sự thay đổi này nhằm gắn trách nhiệm quản lý trực tiếp cho địa phương, giúp Sở Tư pháp thuận lợi hơn trong công tác quản lý, đồng thời tạo sự minh bạch, thống nhất và thuận lợi cho người dân khi thực hiện quyền của mình mà không phát sinh khó khăn liên quan đến nơi cư trú. Để bảo đảm chất lượng, Bộ Tư pháp và UBND cấp tỉnh sẽ đưa việc kiểm tra công tác bổ nhiệm, miễn nhiệm CCV vào kế hoạch thanh tra thường xuyên ngay từ năm 2026.
Trong quá trình soạn thảo luật, từng có đề xuất ứng dụng công nghệ để thay thế quy định bắt buộc chụp ảnh người tham gia giao dịch khi ký văn bản công chứng trước mặt công chứng viên. Tuy nhiên, khi luật được thông qua, quy định này vẫn được giữ nguyên vì nhiều lý do.
Thứ nhất, thực tiễn thời gian qua cho thấy việc chụp ảnh đã góp phần đáng kể trong việc nâng cao ý thức trách nhiệm của cả CCV lẫn TCHNCC, đồng thời tăng cường tính minh bạch trong toàn bộ quá trình giao dịch.
Tiếp đó, hình ảnh được chụp tại thời điểm giao dịch là bằng chứng trực quan, chân thực để chứng minh sự hiện diện của các bên. Biện pháp này có tác dụng răn đe và hỗ trợ phòng ngừa hiệu quả đối với các hành vi lừa đảo, giả mạo hoặc các tranh chấp tráo người trong giao dịch công chứng.
Ngoài ra, khi phát sinh các vụ kiện tụng hoặc tranh chấp pháp lý về sau, hình ảnh ghi nhận tại thời điểm ký kết sẽ là nguồn chứng cứ quan trọng, góp phần bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của cả CCV và người yêu cầu công chứng.
