Tin tứcTrong bối cảnh các giao dịch thương mại và đầu tư ngày càng mang tính phức hợp, đa tầng và có sự tham gia của nhiều chủ thể, các tranh chấp phát sinh cũng không còn tồn tại độc lập mà có xu hướng hình thành theo “chuỗi” với sự liên kết chặt chẽ về tình tiết, chứng cứ và quan hệ pháp lý. Xu hướng giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại dạng chuỗi vì thế cũng đang dịch chuyển mạnh mẽ từ tòa án sang các phương thức thay thế như trọng tài và hòa giải. Trọng tâm là sử dụng thủ tục rút gọn, hòa giải trực tuyến và giải quyết tập trung để đảm bảo tính bảo mật, nhanh chóng, giữ vững mối quan hệ kinh doanh lâu dài.
Năm 2025, tranh chấp mua bán hàng hóa và kinh doanh thương mại chiếm 24% trong tổng số hơn 500 vụ việc Trung tâm trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) thụ lý. Đây tiếp tục là nhóm lĩnh vực chiếm tỷ trọng lớn nhất nhiều năm qua. Sự vận hành của chuỗi cung ứng và hệ thống phân phối khiến tranh chấp không còn đơn lẻ mà chuyển sang dạng chuỗi có tính liên kết, tương đồng cao. Do đó, giải quyết tranh chấp chuỗi, theo dạng tranh chấp liên tiếp nhiều hợp đồng có cùng nguồn gốc, sẽ áp dụng các cơ chế linh hoạt như hợp nhất tranh chấp, trọng tài thương mại hoặc thủ tục rút gọn để tránh hiệu ứng domino.
Đối với việc giải quyết chuỗi tranh chấp theo hướng giải quyết vụ việc mẫu, luật sư Đặng Việt Anh, giám đốc Công ty Luật Anhisa, Trọng tài viên VIAC cho rằng, giải pháp này có ưu điểm là, giúp bên khởi kiện tiết kiệm được chi phí, thời gian và giảm tải rất nhiều công việc cho toàn bộ hệ thống tư pháp. Ngược lại, nhược điểm nằm ở chỗ, tạo ra sự bất bình đẳng giữa các sự vụ, khó khăn trong quá trình thực hiện thủ tục xử lý và rủi ro nhiều khi chọn những vụ xử mẫu không mang tính điển hình.
Xử lý tranh chấp theo hình thức rút gọn, án lệ, tiến sĩ Nguyễn Mai Linh, giảng viên trường Đại học Luật Hà Nội phân tích, khác với cơ chế toàn án, trọng tài không có cơ chế về án lệ bắt buộc chính thống. Tuy nhiên, trong thực tế, việc biện dẫn phán quyết trọng tài cũng có xảy ra ở một số lĩnh vực khác nhau. Đó là trọng tài thương mại quốc tế, trọng tài thể thao và trọng tài đầu tư quốc tế. Trong đó, xu hướng của trọng tài đầu tư quốc tế đang dần hình thành một tiêu chuẩn thống nhất để duy trì uy tín của hệ thống cũng như đảm bảo tính nhất quán rất cao trong chuỗi các sự việc liên quan đến các nguyên tắc.
Giáo sư, tiến sĩ Đỗ Văn Đại, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TPHCM cho rằng, trong bối cảnh hệ thống pháp luật còn đang hoàn thiện, sự gia tăng của các tranh chấp có tính chuỗi đặt ra nhiều thách thức mới, đòi hỏi các tổ chức trọng tài cần chủ động nhận diện và nghiên cứu các cơ chế phù hợp, đồng thời tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế; thủ tục rút gọn là giải pháp đáng cân nhắc nhưng không phải tối ưu trong mọi trường hợp. Với chuỗi tranh chấp nối tiếp, có thể cân nhắc gộp vụ việc và bổ sung bên thứ ba, nhưng việc áp dụng cần thận trọng do pháp luật Việt Nam chưa quy định rõ. Doanh nghiệp và luật sư cần xem xét kỹ diễn biến, độ phức tạp của tranh chấp cũng như năng lực tài chính, thời gian trước khi áp dụng.
Giáo sư, tiến sĩ Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC cho biết, đơn vị cũng như các tổ chức trọng tài khác đang từng bước tiếp cận và áp dụng các phương thức quản trị tiên tiến này. Tuy nhiên, do đặc thù của hệ thống pháp lý và mức độ phát triển của thị trường, việc quản trị các chuỗi tranh chấp vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức từ việc nhận diện, thu thập và đánh giá chứng cứ, cho đến việc điều phối thủ tục và yêu cầu về tính thống nhất trong phán quyết. Điều này đòi hỏi không chỉ sự hoàn thiện về quy tắc tố tụng, mà còn cần sự hoàn thiện khung pháp lý trọng tài hiện nay.
Các chuyên gia đề cao yêu cầu thiết kế hợp đồng chặt chẽ, chú trọng điều khoản dự phòng, và áp dụng nguyên tắc “vấn đề đã được phán quyết” là chìa khóa để hạn chế rủi ro. Cùng với đó, vai trò của việc tiếp tục hoàn thiện các quy tắc tố tụng tại các trung tâm trọng tài được nhìn nhận như một trụ cột quan trọng, góp phần nâng cao năng lực xử lý các tranh chấp phức hợp, đa tầng và đa chủ thể, qua đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thực tiễn và sự phát triển của nền kinh tế.
