Tin tứcViệc Quốc hội khóa XV thông qua Luật Dân số tại kỳ họp thứ 10 đã cụ thể hóa các định hướng của Đảng về công tác dân số trong giai đoạn hiện nay. Luật này xác định các nguyên tắc và quy định chi tiết để đảm bảo tính khả thi khi triển khai chính sách. Do đó, việc xây dựng Nghị định hướng dẫn thi hành được xem là bước quan trọng nhất để đưa Luật vào thực tế.
Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Dân số gồm 7 chương. Văn bản này đề xuất các giải pháp nhằm tháo gỡ khó khăn về quy mô, cơ cấu, chất lượng dân số và vấn đề già hóa. Các quy định được thiết kế để tận dụng nguồn lực sẵn có và giải quyết trực tiếp những vấn đề cấp bách hiện nay.
Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, nếu không có cơ chế cụ thể, chính sách dân số sẽ khó đạt hiệu quả cao. Dự thảo tập trung vào các "điểm nghẽn" mà không làm phát sinh quá nhiều nguồn vốn mới. Mục tiêu chính là đi thẳng vào những tồn tại kéo dài trong thực tiễn công tác dân số tại Việt Nam.
Hiện nay, Việt Nam đang đối mặt với thách thức lớn khi mức sinh giảm sâu và khó phục hồi ở nhiều nơi. Số con trung bình của một phụ nữ đã giảm từ 2,11 năm 2021 xuống còn 1,91 vào năm 2024 và dự kiến đạt 1,93 năm 2025. Xu hướng này không chỉ xuất hiện tại các thành phố lớn mà còn lan rộng ra các tỉnh từng có mức sinh cao trước đây.
Các chuyên gia cảnh báo Việt Nam có thể kết thúc thời kỳ dân số vàng vào năm 2036 nếu không có biện pháp can thiệp. Lực lượng lao động được dự báo bắt đầu suy giảm từ năm 2044 và dân số có thể tăng trưởng âm vào năm 2050. Những biến động này gây áp lực nặng nề lên sự phát triển kinh tế và hệ thống an sinh xã hội dài hạn.
Tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh cũng đang là vấn đề nhức nhối và kéo dài. Năm 2024, tỷ số giới tính khi sinh ghi nhận mức 111,4 bé trai trên 100 bé gái, vượt ngưỡng tự nhiên. Nếu không được kiểm soát, đến năm 2039, Việt Nam dự kiến sẽ dư thừa khoảng 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi kết hôn.
Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa từ năm 2011 và dự kiến chính thức có dân số già vào năm 2038. Tốc độ già hóa nhanh chóng đang tạo sức ép lớn cho thị trường lao động và hệ thống y tế quốc gia. Ngoài ra, chất lượng dân số ở các vùng sâu, vùng xa vẫn thấp do tỷ lệ sàng lọc trước sinh và sơ sinh còn hạn chế.
Tiến sĩ Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Dân số (Bộ Y tế), nhấn mạnh điểm mới của dự thảo là chuyển từ định hướng sang hành động cụ thể. Chính sách hỗ trợ tài chính khi sinh con là một trong những nội dung nổi bật có thể áp dụng ngay. Theo đó, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi hoặc sống tại vùng mức sinh thấp sẽ được hỗ trợ hai triệu đồng.
Dự thảo cũng quy định mức hỗ trợ cho việc sàng lọc trước sinh và sơ sinh nhằm cải thiện chất lượng dân số đầu đời. Lần đầu tiên, các mô hình chăm sóc người cao tuổi như câu lạc bộ hoặc điểm chăm sóc ban ngày được quy định rõ ràng. Những giải pháp này được đánh giá là phù hợp với văn hóa truyền thống và giúp giảm tải cho ngành y tế.
Nhằm giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính, dự thảo bổ sung các chế tài nghiêm khắc hơn đối với hành vi lựa chọn giới tính khi sinh. Hệ thống chính sách mới hướng tới sự toàn diện, bao quát cả ba yếu tố là quy mô, cơ cấu và chất lượng. Các biện pháp kiểm soát sẽ được tăng cường để đảm bảo cân bằng tự nhiên trong tương lai.
Một đột phá khác là chính sách hỗ trợ đội ngũ hơn 136 nghìn cộng tác viên dân số tại cơ sở. Hiện nay, mức thù lao cho lực lượng này còn thấp và không đồng nhất giữa các địa phương. Dự thảo đề xuất mức hỗ trợ từ 0,3 đến 0,5 lần mức lương cơ sở để tạo sự thống nhất và đảm bảo đời sống cho người làm nghề.
Nghị định mới cũng làm rõ cơ chế tài chính và phân cấp quản lý giữa Trung ương với địa phương. Ngân sách Trung ương sẽ ưu tiên hỗ trợ các địa bàn khó khăn để triển khai chính sách đồng bộ. Đồng thời, nhà nước khuyến khích các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân tham gia đóng góp nguồn lực xã hội cho công tác dân số.
Công tác quản lý dân số sẽ được đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và chuyển đổi số để tăng tính minh bạch. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ giúp giảm bớt các thủ tục hành chính rườm rà và nâng cao hiệu quả điều hành. Trách nhiệm của các bộ, ngành và địa phương cũng được phân định rõ ràng gắn với công tác giám sát.
Quan điểm xây dựng Nghị định này tập trung vào việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân và bình đẳng giới. Các quy định mới hoàn toàn phù hợp với yêu cầu thực tế của chính sách dân số trong thời đại mới.