Tin tứcViệt Nam hiện sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu vô cùng phong phú, nhưng đang đối mặt với sự suy giảm nhanh chóng do khai thác tận thu.
Các nhà khoa học Trung tâm nghiên cứu Gen và Giống dược liệu quốc gia đo các chỉ số bảo tồn cây dược liệu - Ảnh: ND
Để phát huy giá trị của dược liệu trong chăm sóc sức khỏe nhân dân, ứng dụng khoa học công nghệ được xác định là hướng đi tất yếu. Ngành y tế đang nỗ lực bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên này theo hướng bền vững và hiện đại.
Số liệu thống kê cho thấy Việt Nam có hơn 5.000 loài cây dược liệu, trong đó khoảng 200 loài đã được khai thác thương mại.
Nhiều loài có giá trị cao và được thế giới công nhận như sâm Ngọc Linh, thông đỏ, hoa hòe, giảo cổ lam hay atiso. Những nguồn tài nguyên này đóng vai trò quan trọng trong hệ thống y học cổ truyền và kinh tế đất nước.
Mỗi năm, tổng số dược liệu sử dụng trong ngành y tế đạt khoảng 100.000 tấn, với giá trị ước tính trên 400 triệu USD. Trên thế giới, khoảng 80% dân số sử dụng thảo dược để chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Dự báo thị trường sản phẩm từ thảo dược toàn cầu có thể đạt mức 430 tỷ USD vào năm 2028, mở ra tiềm năng lớn cho ngành dược liệu Việt Nam.
Tuy nhiên, PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên dược liệu thuộc Viện Dược liệu, cảnh báo nhiều loài đang có nguy cơ tuyệt chủng.
Việc khai thác quá mức trong nhiều năm mà không chú trọng bảo vệ tái sinh đã làm giảm chất lượng dược liệu khai thác từ tự nhiên. Thực trạng này đe dọa trực tiếp đến sự phát triển ổn định và uy tín của ngành dược liệu trong nước.
Bên cạnh đó, tình trạng dược liệu nhập lậu, không rõ nguồn gốc và bị pha trộn vẫn đang diễn ra phức tạp trên thị trường.
Thực trạng này ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sản phẩm và làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng đối với y học cổ truyền. Nó cũng tạo ra nhiều thách thức cho các cơ quan chức năng trong công tác quản lý, giám sát và kiểm tra.
Để giải quyết các khó khăn trên, Viện Dược liệu đang triển khai định hướng phát triển chiến lược mang tên "giữ hồn Nam dược".
Tiến sĩ Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện Dược liệu, chia sẻ đây không chỉ là phát huy giá trị cây thuốc mà còn là gìn giữ tri thức bản địa. Chiến lược này tập trung vào các biện pháp bảo tồn, kế thừa và chuẩn hóa di sản Nam dược của người Việt.
Định hướng này hướng đến mục tiêu ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhà khoa học để nâng cao chất lượng sống cho cộng đồng.
Tri thức cổ truyền sẽ được kết hợp chặt chẽ với công nghệ tiên tiến nhằm hiện đại hóa nền dược liệu Việt Nam. Mọi nghiên cứu và sản phẩm của Viện đều tập trung vào mục tiêu phụng sự con người và nâng tầm sức khỏe cộng đồng.
PGS.TS Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu, khẳng định công nghệ số là chìa khóa để hiện đại hóa công tác quản lý. Hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử cho phép kiểm soát minh bạch toàn bộ chuỗi giá trị từ nguồn giống, vùng trồng đến phân phối.
Điều này giúp củng cố niềm tin của doanh nghiệp, người dân và giúp dược liệu Việt tham gia sâu vào cung ứng toàn cầu.
Công nghệ số còn là công cụ quan trọng để lưu giữ tri thức bản địa và rút ngắn quy trình nghiên cứu, phát triển thuốc. Các dữ liệu về tài nguyên dược liệu, bài thuốc dân gian và quy trình trồng trọt đang từng bước được số hóa toàn diện.
Viện Dược liệu đang nỗ lực xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia và hệ thống vườn bảo tồn tại các vùng sinh thái trên cả nước.
Trong giai đoạn 2026-2030, Viện ưu tiên triển khai các công nghệ mũi nhọn như IoT, trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data). Những ứng dụng này phục vụ việc lưu trữ, quản lý và khai thác dữ liệu về dược liệu một cách hiệu quả.
Đồng thời, công nghệ sinh học hiện đại cũng được dùng để chọn tạo và nhân giống các loại cây thuốc có chất lượng cao.
Viện cũng chú trọng ứng dụng công nghệ cao trong xây dựng quy trình canh tác nhằm thích ứng với tình trạng biến đổi khí hậu.
Các công nghệ tiên tiến như công nghệ tế bào hay Multi-Omics được nghiên cứu để tạo ra các sản phẩm dược liệu an toàn. Việc hiện đại hóa sản xuất thuốc cổ truyền và tăng cường truy xuất nguồn gốc vẫn là những nhiệm vụ trọng tâm được ưu tiên.
Đặc biệt, trí tuệ nhân tạo được sử dụng để khai thác dữ liệu phân tích hiện đại từ các kỹ thuật như sắc ký khối phổ hay phổ cộng hưởng từ.
AI hỗ trợ đắc lực cho việc phát hiện các hoạt chất tự nhiên tiềm năng và giải mã những bài thuốc cổ truyền giá trị. Những nỗ lực này đóng vai trò quyết định trong việc đánh giá chất lượng và khẳng định giá trị dược liệu Việt Nam.
